Odstąpienie od orzeczenia zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych w związku z popełnieniem wykroczenia z art. 87 k.w.
Prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie po użyciu alkoholu (czyli przy stężeniu alkoholu we krwi od 0,2‰ do 0,5‰ lub 0,1–0,25 mg/l w wydychanym powietrzu) stanowi wykroczenie z art. 87 § 1 k.w. Zgodnie z § 3 tego przepisu, w razie skazania za ten czyn sąd ma obowiązek orzec zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych na określony czas. Taki zakaz (utrata prawa jazdy) orzekany jest na okres od 6 miesięcy do 3 lat. Innymi słowy, co do zasady, kierowca musi się liczyć z czasowym pozbawieniem uprawnień do kierowania pojazdów. Jednak w pewnych szczególnych sytuacjach istnieje możliwość uniknięcia orzeczenia zakazu prowadzenia pojazdów za to wykroczenie. Kodeks wykroczeń zawiera tak zwaną „klauzulę nadzwyczajnego złagodzenia kary” – art. 39 § 1 k.w., zgodnie z którą „w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie można – biorąc pod uwagę charakter i okoliczności czynu lub właściwości i warunki osobiste sprawcy – zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary albo odstąpić od wymierzenia kary lub środka karnego”. Zakaz prowadzenia pojazdów jest właśnie takim środkiem karnym, więc powołany przepis stanowi podstawę prawną do odstąpienia od jego orzeczenia wobec sprawcy wykroczenia z art. 87 § 1 k.w. Należy zaznaczyć, że jest to sytuacja wyjątkowa – sąd może z niej skorzystać tylko wówczas, gdy uzna sprawę za „wypadek zasługujący na szczególne uwzględnienie”. Poniżej omówimy, co to oznacza w praktyce oraz jak kształtuje się orzecznictwo sądów w takich sprawach.
Możliwość skorzystania z instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary bądź odstąpienia od wymierzenia kary lub środka karnego, tak jak już wskazano wcześniej, możliwe jest tylko i wyłącznie w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie. To sąd orzekający w sprawie ocenia, czy zaistniała taka okoliczność. Ocena powinna być dokonana przy uwzględnieniu charakteru i okoliczności czynu oraz właściwości i warunków osobistych sprawcy wykroczenia. W kontekście wykroczenia z art. 87 § 1 k.w. z dotychczasowego orzecznictwa i praktyki wynika, że istotne mogą być następujące okoliczności:
- charakter i okoliczności czynu, tj. między innymi: miejsce i czas prowadzenia pojazdu po użyciu alkoholu, natężenie ruchu drogowego, ilość przejechanych kilometrów, poziom stężenia alkoholu oraz inne czynniki obciążające, takie jak przewożenie pasażerów, w tym w szczególności dzieci lub osób posiadających uprawnienia do prowadzenia pojazdu, czy spowodowanie kolizji drogowej;
- właściwości i warunki osobiste sprawcy, tj. przede wszystkim: dotychczasowa karalność (w tym popełnione wykroczenia), postawa życiowa na którą składają się takie elementy jak – nieposzlakowana opinia, prowadzenie ustabilizowanego życia (posiadanie stałej pracy, rodziny na utrzymaniu), działalność społeczna i charytatywna.
Sąd ocenia także jakie będą konsekwencje orzeczenia zakazu prowadzenia pojazdów dla sprawcy wykroczenia, np. czy utrata prawa jazdy uniemożliwi wykonywane zawodu lub pozbawi sprawcę możliwości dojazdu do pracy oraz czy zastosowany zakaz spowoduje wyjątkowo dotkliwe skutki dla jego rodziny.
Żeby sąd w ogóle rozpatrzył odstąpienie od zakazu prowadzenia pojazdów, zazwyczaj inicjatywa musi wyjść od obwinionego. Uwzględniając przykłady z orzecznictwa można stwierdzić, że sądy nie stosują art. 39 k.w. z urzędu. W praktyce konieczne jest wystąpienie obrońcy z właściwym wnioskiem, który zawiera przekonujące uzasadnienie szczególnych okoliczności sprawy. Wniosek można złożyć na każdym etapie postępowania, najpóźniej do zakończenia przesłuchania obwinionego na rozprawie.
Odstąpienie od zakazu prowadzenia pojazdów na podstawie art. 39 § 1 k.w. jest jedyną możliwością zachowania prawa jazdy w razie skazania z art. 87 § 1 k.w. Jest to wyjątek od reguły, dlatego wymaga wykazania naprawdę szczególnych okoliczności i starannego zabiegania o to ze strony obwinionego oraz jego obrońcy.
W ostatnich latach pojawiło się szereg orzeczeń, w których sądy rejonowe skorzystały (bądź odmówiły skorzystania) z możliwości nadzwyczajnego złagodzenia sankcji poprzez odstąpienie od zakazu prowadzenia pojazdów. Poniżej przedstawiamy kilka przykładów ilustrujących podejście sądów wraz z ich uzasadnieniami:
Stan faktyczny: Obwiniony w dniu 18 września 2015 r. o godz. 10:05 został zatrzymany przez policję podczas kierowania pojazdem marki Volkswagen. Podczas kontroli drogowej stwierdzono u niego stan po użyciu alkoholu – pierwsze badanie wykazało 0,22 promila, kolejne 0,20 promila i 0,18 promila. Ponadto prowadził pojazd bez zapiętych pasów bezpieczeństwa.
Zarzuty: Obwiniony został oskarżony o dwa wykroczenia: kierowanie pojazdem w stanie po użyciu alkoholu – art. 87 § 1 k.w. oraz nieprzestrzeganie obowiązku zapinania pasów bezpieczeństwa – art. 97 k.w.
Ustalenia sądu: Sąd uznał obwinionego za winnego obu zarzucanych czynów. Podkreślono, że obwiniony przyznał się do prowadzenia pojazdu bez pasów, ale negował zarzut kierowania po alkoholu, argumentując, że przed wyjazdem wykonał test domowym alkomatem, który nie wykazał przekroczenia normy. Sąd uznał jednak pomiary wykonane przez funkcjonariuszy policji za wiarygodne.
Wyrok i uzasadnienie: Sąd wymierzył karę grzywny w wysokości 400 zł.; na podstawie art. 39 § 1 k.w. Sąd odstąpił od orzeczenia obligatoryjnego środka karnego w postaci zakazu prowadzenia pojazdów.
Uzasadniono to nieznacznym przekroczeniem dopuszczalnej normy alkoholu oraz faktem, że ostatni pomiar wskazywał spadek stężenia.
Koszty postępowania: obwiniony został zobowiązany do zapłaty 100 zł kosztów postępowania oraz 40 zł opłaty sądowej.
Stan faktyczny: Obwiniony w dniu 9 maja 2022 r. o godz. 07:30 prowadził pojazd marki B. Podczas kontroli drogowej badanie trzeźwości wykazało: 07:35 – 0,13 mg/l alkoholu w wydychanym powietrzu; 07:51 – 0,14 mg/l alkoholu w wydychanym powietrzu. Ponadto obwiniony przekroczył dopuszczalną prędkość w obszarze zabudowanym o 17 km/h, jadąc z prędkością 67 km/h.
Zarzuty: Obwiniony został oskarżony o dwa wykroczenia: kierowanie pojazdem w stanie po użyciu alkoholu – art. 87 § 1 k.w.; przekroczenie dopuszczalnej prędkości w obszarze zabudowanym – art. 92a § 1 k.w.
Wyrok: Sąd uznał Obwinionego za winnego obu wykroczeń i nałożył na niego karę grzywny w wysokości 2.600 zł. Odstąpiono od orzeczenia zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na podstawie art. 39 § 1 k.w., uznając, że sprawa zasługuje na szczególne uwzględnienie. Obciążono obwinionego kosztami postępowania w wysokości 380 zł.
Stan faktyczny: Obwiniony w dniu 15 stycznia 2022 r. o godz. 07:42 kierował samochodem osobowym w ruchu lądowym, znajdując się w stanie po użyciu alkoholu. Pierwsze badanie (tryb pasywny) – wykazało obecność alkoholu. Drugie badanie (tryb aktywny) – 0,14 mg/l alkoholu w wydychanym powietrzu. Trzecie badanie (tryb aktywny, po 17 minutach) – 0,13 mg/l. Podczas kontroli w pojeździe znajdował się jego małoletni syn oraz ojciec, który posiadał uprawnienia do kierowania pojazdami.
Zarzut: Obwiniony został oskarżony o wykroczenie z art. 87 § 1 k.w., polegające na prowadzeniu pojazdu mechanicznego w stanie po użyciu alkoholu.
Wyrok: Uznano obwinionego za winnego wykroczenia z art. 87 § 1 k.w. i wymierzono mu karę grzywny w wysokości 2500 zł. Orzeczono zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych kat. B na okres 6 miesięcy na podstawie art. 87 § 3 k.w. Zaliczenie okresu zatrzymania prawa jazdy (od 15 stycznia 2022 r. do 17 maja 2022 r.) na poczet zakazu. Zasądzono koszty postępowania: 250 zł opłaty sądowej oraz 100 zł wydatków tymczasowych.
Uzasadnienie wyroku: Sąd uznał, że Obwiniony popełnił wykroczenie umyślnie, godząc się na możliwość bycia w stanie po użyciu alkoholu, zwłaszcza że dzień wcześniej spożył 500 ml wódki. Nie było podstaw do odstąpienia od zakazu prowadzenia pojazdów na podstawie art. 39 § 1 k.w., ponieważ:
- stężenie alkoholu nie było „graniczne”,
- kierowca poruszał się ruchliwą drogą powiatową,
- przewoził pasażerów, w tym małoletnie dziecko,
- mógł oddać kierowanie pojazdem swojemu ojcu, który był trzeźwy.
Sąd uznał, że okoliczności sprawy nie uzasadniają nadzwyczajnego złagodzenia kary i nałożył minimalny możliwy zakaz prowadzenia pojazdów (6 miesięcy).
Zastosowanie art. 39 § 1 k.w. w sprawach dotyczących jazdy w stanie po użyciu alkoholu jest wyjątkiem potwierdzającym zasadę, że zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych stanowi sankcję obowiązkową. Sądy sięgają po to rozwiązanie wówczas, gdy okoliczności zdarzenia i właściwości sprawcy faktycznie uzasadniają nadzwyczajne złagodzenie. Jednak opisane wyroki pokazują, że odstąpienie od zakazu jest możliwe, ale wymaga przekonującej argumentacji i dowodów świadczących o wyjątkowości sytuacji. Dla kierowców oznacza to, że warto walczyć o swoje prawa w przypadkach granicznych i że odpowiednio poprowadzona obrona może uchronić klienta przed najdotkliwszą sankcją.
