Zakaz prowadzenia pojazdów po skazaniu z art. 178a § 1 k.k. – czy sąd musi zakazać prowadzenia wszystkich pojazdów?
Skazanie za prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości, określone w art. 178a § 1 k.k., wiąże się z obligatoryjnym orzeczeniem zakazu prowadzenia pojazdów. Nie oznacza to jednak, że w każdym przypadku sąd ma obowiązek pozbawić kierowcę możliwości prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych, niezależnie od ich rodzaju i posiadanych przez niego kategorii prawa jazdy.
Zarówno treść art. 42 § 2 k.k., jak i utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazują, że czym innym jest obligatoryjność zastosowania środka karnego, a czym innym ustalenie jego zakresu przedmiotowego.
Zgodnie z obowiązującym art. 42 § 2 k.k. sąd orzeka na okres nie krótszy niż 3 lata zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów albo pojazdów określonego rodzaju m.in. wtedy, gdy sprawca przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji znajdował się w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego. Aktualne brzmienie art. 42 § 2 k.k. zachowuje zatem alternatywę pomiędzy zakazem obejmującym wszystkie pojazdy a zakazem ograniczonym do pojazdów określonego rodzaju.
Ma to fundamentalne znaczenie praktyczne. Z przepisu nie wynika bowiem zasada, zgodnie z którą każde skazanie za prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości musi prowadzić do zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych.
Obligatoryjne jest orzeczenie zakazu, ale ustawodawca pozostawia sądowi możliwość określenia jego zakresu.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtował się pogląd, zgodnie z którym podstawowym kryterium ustalenia zakresu zakazu powinien być rodzaj pojazdu, którym sprawca prowadził w chwili popełnienia przestępstwa.
Jednym z najważniejszych orzeczeń w tym zakresie jest wyrok Sądu Najwyższego z 22 marca 2007 r., II KK 407/06.
Sąd Najwyższy stwierdził, że art. 42 § 2 k.k. nakłada na sąd obowiązek orzeczenia zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych albo pojazdów mechanicznych określonego rodzaju, ale zakresem środka karnego powinna zostać objęta co najmniej możliwość prowadzenia przez sprawcę pojazdu, którym dopuścił się przestępstwa.
Oznacza to, że jeżeli sprawca prowadził w stanie nietrzeźwości samochód osobowy, sąd nie może skonstruować zakazu w taki sposób, aby pozostawić mu możliwość prowadzenia właśnie tego rodzaju pojazdów, obejmując zakazem wyłącznie inne kategorie.
Nie oznacza to jednak odwrotnej zasady, zgodnie z którą sąd może zakazać prowadzenia wyłącznie pojazdów odpowiadających pojazdowi użytemu w chwili czynu.
Zakres zakazu może być szerszy, ale powinien znajdować uzasadnienie w realiach konkretnej sprawy.
Szczególnie istotny jest również wyrok Sądu Najwyższego z 24 kwietnia 2007 r., IV KK 492/06.
Sąd Najwyższy wskazał, że to właśnie rodzaj pojazdu mechanicznego, przy którego prowadzeniu sprawca dopuścił się przestępstwa, stanowi przesłankę wskazującą, jakie pojazdy powinny zostać objęte zakazem.
„TEZA: Nie ma (…) żadnego logicznego powodu, dla którego należałoby z brzmienia art. 42 § 2 k.k. wyprowadzić wniosek, że dopuszcza on możliwość wyłączenia spośród rodzajów pojazdów, właśnie ten rodzaj, do którego należał pojazd prowadzony przez sprawcę w chwili popełnienia czynu. Przeciwnie, to właśnie rodzaj pojazdu mechanicznego, przy którego prowadzeniu sprawca dopuścił się przestępstwa stanowi, przy orzekaniu środka karnego przewidzianego w art. 42 § 2 k.k., przesłankę wskazującą na rodzaj pojazdów mechanicznych, które powinny zostać objęte zakazem.”
Jednocześnie z orzeczenia wynika, że okoliczności konkretnego czynu mogą uzasadniać objęcie zakazem również pojazdów innych rodzajów, a nawet wszystkich pojazdów mechanicznych.
Z punktu widzenia praktyki obrończej wniosek jest więc istotny: zakaz wszelkich pojazdów mechanicznych jest dopuszczalny, ale nie powinien być traktowany jako automatyczna konsekwencja każdego skazania z art. 178a § 1 k.k.
Sąd powinien dokonać indywidualnej oceny zasadności zakresu środka karnego.
Do tej samej koncepcji Sąd Najwyższy powrócił w wyroku z 20 marca 2014 r., III KK 461/13.
Sprawa dotyczyła kierującego ciągnikiem rolniczym w stanie nietrzeźwości. Sąd Najwyższy uchylił rozstrzygnięcie w części dotyczącej środka karnego i przekazał sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania stwierdzając, że konieczne jest zachowanie związku między zakresem orzekanego zakazu a rodzajem pojazdu, jakim poruszał się sprawca. W zakres orzeczenia o zakazie prowadzenia pojazdów mechanicznych, w pierwszej kolejności, powinno wchodzić uprawnienie do prowadzenia pojazdu tego rodzaju, którym sprawca dopuścił się przestępstwa. Orzeczenie zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych innego rodzaju niż ten, do którego należał pojazd prowadzony przez sprawcę, pozostaje w oczywistej sprzeczności z istotą tego zakazu i stanowi rażącą obrazę przepisu art. 42 k.k.
Orzeczenie potwierdza utrwaloną linię, zgodnie z którą nie można abstrahować od rodzaju pojazdu, którym rzeczywiście popełniono przestępstwo.
Podobny pogląd występuje również w innych orzeczeniach Sądu Najwyższego, m.in. w sprawach III KK 145/07, V KK 364/08, II KK 225/07 czy IV KK 395/09. Sądy powszechne konsekwentnie odwołują się do tych rozstrzygnięć, wskazując, że ograniczając zakres zakazu, nie można wyłączyć z niego rodzaju pojazdu odpowiadającego pojazdowi, którym sprawca popełnił czyn.
Co do zasady jest to możliwe, jeżeli przestępstwo zostało popełnione przy prowadzeniu pojazdu innego rodzaju, a okoliczności konkretnej sprawy nie przemawiają za rozszerzeniem zakazu.
Dobrym przykładem jest wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach z 20 grudnia 2022 r., II Ka 773/22. Sąd pierwszej instancji orzekł wobec oskarżonego zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych wszystkich kategorii na okres czterech lat. Sąd odwoławczy zmienił jednak wyrok i orzekł zakaz prowadzenia: „pojazdów mechanicznych, do których prowadzenia uprawnia prawo jazdy kat. B” na ten sam okres.
Istotne było m.in. to, że oskarżony potrzebował uprawnień do prowadzenia pojazdów ciężarowych do wykonywania pracy zawodowej, a przypisanego przestępstwa nie popełnił podczas kierowania samochodem ciężarowym ani w związku z wykonywaniem pracy.
Sąd Okręgowy uznał, że objęcie zakazem również tych pojazdów prowadziłoby w konkretnych okolicznościach sprawy do nadmiernej dolegliwości.
Podobne stanowisko można odnaleźć w innych orzeczeniach sądów odwoławczych. Przykładowo wskazywano, że w przypadku osoby wykonującej zawodowo transport towarów objęcie zakazem wszystkich kategorii prawa jazdy, mimo popełnienia przestępstwa samochodem osobowym, może w konkretnych okolicznościach wykraczać poza cele środka karnego i prowadzić do nieproporcjonalnej ingerencji w możliwość wykonywania zawodu.
Skazanie za przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. nie oznacza automatycznego obowiązku orzeczenia zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych.
Obowiązkowe jest orzeczenie samego środka karnego na okres co najmniej trzech lat. Jego zakres powinien jednak zostać ustalony indywidualnie.
Z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego można wyprowadzić kilka podstawowych zasad:
zakaz musi obejmować co najmniej rodzaj pojazdu, którym sprawca popełnił przestępstwo;
rodzaj tego pojazdu stanowi podstawowe kryterium ustalenia zakresu środka karnego;
okoliczności konkretnej sprawy mogą uzasadniać rozszerzenie zakazu na inne rodzaje pojazdów lub wszystkie pojazdy mechaniczne;
samo skazanie z art. 178a § 1 k.k. nie uzasadnia automatycznie takiego rozszerzenia;
szczególnego znaczenia nabiera indywidualizacja środka karnego w przypadku osób posiadających kilka kategorii prawa jazdy, zwłaszcza gdy część uprawnień służy wykonywaniu zawodu;
jeżeli zakaz wszelkich pojazdów jest nieproporcjonalny do okoliczności sprawy, rozstrzygnięcie może zostać zakwestionowane w apelacji, w szczególności w ramach zarzutu z art. 438 pkt 4 k.p.k.
Nie można zatem utożsamiać dwóch odmiennych kwestii: obligatoryjnego charakteru zakazu prowadzenia pojazdów po skazaniu z art. 178a § 1 k.k. oraz zakresu tego zakazu. Pierwsza kwestia została jednoznacznie przesądzona przez ustawodawcę. Druga wymaga każdorazowo indywidualnej oceny sądu.
Podstawa opracowania:
SN z 22 marca 2007 r., II KK 407/06; SN z 24 kwietnia 2007 r., IV KK 492/06; SN z 20 czerwca 2007 r., III KK 145/07; SN z 7 stycznia 2008 r., II KK 225/07; SN z 14 stycznia 2009 r., V KK 364/08; SN z 20 stycznia 2010 r., IV KK 395/09; SN z 20 marca 2014 r., III KK 461/13; SN z 26 lutego 2014 r., I KZP 29/13; SO w Siedlcach z 20 grudnia 2022 r., II Ka 773/22.
